શબ્દ સાધકો

Showing posts with label ग़ज़ल. Show all posts
Showing posts with label ग़ज़ल. Show all posts

Tuesday, November 22, 2016

Free Download : ગઝલ ક્ષિતીજ - ૨

નમસ્કાર મિત્રો,

સહર્ષ ખુશાલી સાથ જણાવવાનું કે "ગઝલ ક્ષિતીજ - ૧" ની સફળતા બાદ શબ્દસંહિતા ગ્રુપનાં સ્થાપક/સંચાલક ચિરાગભાઈ ભટ્ટ દ્વારા "ગઝલ ક્ષિતીજ - ૨" નું સંપાદન કરવામાં આવ્યું છે. આ ઈ-પુસ્તક તૈયાર કરવામાં એડિટર હિનલ મહેતા તથા સલીમ શેખ "સાલસ" નો સાથ-સહકાર મળ્યો છે. નવોદિત તેમજ જાણીતાં ગઝલકારોની ગઝલ રચનાઓથી સુસજ્જિત આ ઈ-પુસ્તક આપ અહીંથી વિનામુલ્યે ડાઉનલોડ કરી શકો છો. આ પુસ્તક વિશે આપના અભિપ્રાય જાણવા અમે ઉત્સુક છીએ. તો આ પોસ્ટ પાર કોમેન્ટમાં અથવા સાઈડબારમાં "અમરો સંપર્ક" વિકલ્પમાં આપનો અભિપ્રાય આપશો. આભાર.

પુસ્તક નું નામ : ગઝલ ક્ષિતીજ - ૨
સંપાદક : ચિરાગ ભટ્ટ
પ્રકાર : ગઝલ સંગ્રહ

ડાઉનલોડ કરો/વાંચો(Read/Download) : ગઝલ ક્ષિતીજ - ૨

Wednesday, October 19, 2016

Dilip V. Ghaswala's Poetry(દિલીપ વી. ઘાસવાળા ની રચનાઓ)

♥ ગઝલ - નિકળે છે ♥

અરે, મત્સ્ય વહાલી બની નીકળે છે
અને એક દરિયો ભીતર ખળભળે છે.

તને વાંચું અજવાસમાં હું સ્મરણના,
અચાનક શરમથી નયન પણ ઢળે છે.

અસર મહેકતી હો મધુર સ્મિતની ખુદ,
હૃદય મીણની જેમ આ પીગળે છે

જલે ઉંબરે દીપ તારા ખયાલે,
પળો મૃદુ સાન્નિધ્યની ઝળહળે છે.

હયાતી નથી તારી અંગત જીવનમાં,
વિરહની કણી આંખમાં સળવળે છે.

હશે ભાગ્યમાં કૈં મુસીબત લખેલી,
ગમે તેટલી ટાળું પણ ક્યાં ટળે છે ?
--------------------------------------------------------------------------

☆ ગઝલ ...નિકળે છે ☆

સખી મતસ્ય કન્યા બની નિકળે છે,
અને એક દરિયો હજી ખળભળે છે.

હું વાંચું તને યાદના અજવાળામાં,
અચાનક શરમથી નયન આ ઢળે છે.

ઉની આંચ છે તારા સ્મિતની ભૈ,
હૃદય મીણની જેમ આ પીગળે છે. 

તમારા નામે દિપ જલે ઉંબરા પર,
મધુર સ્મરણોથી હૃદય ઝળહળે છે.

હયાતી નથી તારી આ જિંદગીમાં,
હજારો પ્રશ્નો આંખમાં સળવળે છે. 

નસીબમાં લખેલી મુસીબત ને "દિલીપ",
ગમે એટલી ટાળો પણ કયાં ટળે છે?
------------------------------------------------------------------------------------
ગઝલ - આમ જ જીવવા નું હોય છે

 ખૂબ ગમતી વાતથી મન વાળવાનું હોય છે.
આપણે તો દોસ્ત આમ જ જીવવા નું હોય છે;

આ જગત બસ ચેનથી ઉંઘી શકે એ કારણે,
હા.. અમારે તો અહીંયા જાગવાનું હોય છે;

એ જરૂરી તો નથી જે ચાહો એ તમને મળે,
પણ બધા માંગે બધું એ આપવા નું હોય છે;

                             
આ જગત ના રીત રિવાજો ગમે કે ના ગમે,
સૌ ને માટે સૌની સાથે ચાલવાનું હોય છે;

બોલવાની તક તને મૃત્યુ નહિ આપે "દિલીપ"
જ્યાં સુધી આ જિંદગી છે, દોડવાનું હોય છે
-----------------------------------------------------------------------------------

ગઝલ : કરી લીધું...

આયખાને મરણ કરી લીધું,
મેં જ મારું હરણ કરી લીધું.

આદરી શોધ મારી તારા માં
કેમ તે આવરણ કરી લીધું.

વિશ્વ આખું થયું જુઓ ઝળહળ,
પ્રેમથી જ્યાં સ્મરણ કરી લીધું.

જ્યાં પ્રતિક્ષાઓ ધ્વાર ખખડાવે,
અટકળે અવતરણ કરી લીધું.

હું પણાએ તો હદ કરી નાખી,
દુખ તણું મેં સંસ્કરણ કરી લીધું

ફૂલ અને મહેક ની લડાઇએ
ગમતીલું આક્રમણ કરી લીધું.

મહેક થી મસ્ત ગાતા ઝરણાએ,
પૃથ્વી પર અવતરણ કરી લીધું..

જ્યારથી પ્રેમની લિપી ભૂંસી,
ત્યાર થી મન અભણ કરી લીધું.

પુત્ર છું હું વસંતનો "દિલીપ"
"ઘાસ"નું લીલું રણ કરી લીધું.
-------------------------------------------------------------------------
ગઝલ - વસેલી છે..

હજી આંખોમાં પ્યારી એ છબી એની વસેલી છે,
એ પાછી આવશે જોવા નજર રસ્તે પડેલી છે.

નથી ભુલયો હજી હું એનું ઘર એની ગલી રસ્તો.
કે એના ઘરની સામે એજ બસ જૂહી ચમેલી છે.

ફરી જોવા મળે આજે મને માસુમ ચહેરો;
કે એના ઘરની બારી આજ તો થોડી ખુલેલી છે.

અધર બિંબ લાલ એના, કાળી ઝુલફો, ગાલ પર ખંજન;
ચમનની અધખિલી કળીઓ બધી એની સહેલી છે.

કે ભીના વાળ સુકવવા ઝરોખે એનું આવવું,
ખબર નહિ જોઇને મુજને નજર એની ઝુકેલી છે .

ફકત્ત એકવાર જોઇ એને મારું દિલ નથી ભરાતું
હવે બસ પામવા એને તમન્ના ઓ વધેલી છે
---------------------------------------------------------------------------




દિલીપ  વી. ઘાસવાળા

Tuesday, October 11, 2016

Ninad Adhyaru's Gazals(નિનાદ અધ્યારુ ની ગઝલ રચનાઓ)

યાદ એની યાદ જેવી યાદ નહિ,
દોસ્તોની દાદ જેવી દાદ નહિ.

એ કરે આબાદ તો આબાદ, પણ-
એ કરે નહિ તો અમે બરબાદ નહિ.

તું કહે તો વાદળો પાછાં ફરે,
તું કહે તો આજથી વરસાદ નહિ !

જ્યાં સુધી પંખી પૂરાયેલું હશે,
ત્યાં સુધી આ પિંજરું આઝાદ નહિ !

લાખ તું જલવા બતાવે જિંદગી, 
આ ગઝલ જેવો બીજો ઉન્માદ નહિ.

કોઈ એવાં પણ વડીલો હોય છે,
હાથ માથા પર ને આશીર્વાદ નહિ.

આ ગઝલને દાદ તારી ના મળે,
નામ મારું તો પછી 'નિનાદ' નહિ.
--------------------------------------------------------------

જીવ રેડીને કરેલું કામ બાળી નાખશે,
આ જગત તારું સમૂળગું નામ બાળી નાખશે.

આ જગતને રાહ જોવાની ખબર પડતી નથી,
આમ જીવ ચાલ્યો જશે ને આમ બાળી નાખશે !

પ્રેમ કરનારા બિચારા કેટલા માસૂમ છે,
ક્યાં ખબર છે એમને, અંજામ બાળી નાખશે !

હું સમયસર આવીને ઘડિયાળમાં જોયા કરું,
એ નહિ આવીને મારી શામ બાળી નાખશે.

તું મહોબ્બતને નહિ સમજી શકે સાકી કદી,
એ સુરા એવી છે જે ખુદ જામ બાળી નાખશે.

આવવા દો રાવણો જેવા વિચારોને 'નિનાદ',
આવશે એવા જ મારો રામ બાળી નાખશે !
--------------------------------------------------------------------

પૂછો નહિ કે કેવાં પરખાં થયાં હતાં, 
મારી જ સામે મારાં મુજરા થયાં હતાં. 

આંખોની સામે કેવી આંખો થઈ હતી,
પરદાની સામે કેવાં પરદા થયાં હતાં !

મણકાથી જેવી રીતે માળા બની હતી,
માળા મટી-મટીને મણકા થયાં હતાં. 

એણે શું ફૂંક મારી ઈજ્જતથી એ દિવસ,
દિલના હરેક ખૂણે તણખાં થયાં હતાં !

ઉત્તર પછી મળે ના શું કામ આકરાં ?
પ્રશ્નો જ કેવાં-કેવાં અઘરાં થયાં હતાં !

ઝાંકળ બની ગયો 'તો, પાછો વળી ગયો,
ફૂલો સમાન લોકો પથરા થયાં હતાં. 

દુનિયાને એમ લાગ્યું કે જીવ જતો રહ્યો,
'નિનાદ' સ્હેજ અમથાં સરખાં થયાં હતાં. 
-------------------------------------------------------------------------

શાયરી પહેલી શરત, દિલ શાયરાનાં જોઈએ, 
ચાહવાનાં કોઈને ક્યાં કૈં બહાનાં જોઈએ !

તીર તાતા જોઈએ, નજરે નિશાના જોઈએ,
ખ્યાલ રહે કે બેઉના દિલ આશિકાના જોઈએ.

ઈશ્કમાં બે આંખનાં આંસુ ઘણાં ઓછાં પડે,
ઈશ્કમાં તો આંસુઓનાં કારખાનાં જોઈએ !

સાવ સામે આવતા સામેય જોવાતું નથી,
ખૂબ એને જોઈએ જો છાના-છાના જોઈએ !

ઈશ્કમાં ઈશ્કેમિજાજી હોવું એ પૂરતું નથી,
ચાર આંખો જોઈએ ને ચાર વાનાં જોઈએ.

જાનની બાજી લગાવી દઉં પરંતુ શર્ત છે,
જાન કોઈ જોઈએ, કોઈ જાનેજાના જોઈએ.

હાથ લાગી છે ફરી એ ડાયરી જૂની 'નિનાદ',
ચાલ, પાછાં આજ એનાં પાનેપાનાં જોઈએ.
------------------------------------------------------------------------------

યાદ તમારી તાજી થઈ ગઈ,
સહરામાં વનરાજી થઈ ગઈ.

દિલ જાતે વેચાવા નીકળ્યું,
આંખોની હરરાજી થઈ ગઈ.

બોલો .. બોલો .. કંઈ તો બોલો !
એવી શું નારાજી થઇ ગઈ ?

હાથ પકડ્યો એનો ત્યાં તો –
દુનિયા આખી કાજી થઈ ગઈ !

ઇચ્છા ધબ-ધબ નીચે ઊતરી,
આબુથી અંબાજી થઇ ગઈ !

ગીતોમાંથી ગઝલો ફૂટી,
લ્યો, સાળી જીજાજી થઈ ગઈ !

એણે એક જ પત્તુ ફેંક્યું,
મારી આખી બાજી થઈ ગઈ !

દીકરા માટે માગું આવ્યું,
મમ્મી રાજી-રાજી થઈ ગઈ.

આ તે કેવું શૂરાતન કે –
બીડી પણ શિવાજી થઈ ગઈ !

‘નિનાદ’ ગઝલો લખવી એ તો,
ઘર-ઘરની ધોરાજી થઈ ગઈ.

નિનાદ અધ્યારુ


Wednesday, August 3, 2016

Manhar Mody-'Man' Palanpuri's Gazals (મનહર મોદી-'મન' પાલનપુરી ની ગઝલ રચનાઓ)

સ્થળ તો છે સ્થૂળ, બદલાયા કરે,
મોહ એનો રાખવો મિથ્યા ઠરે;

શું ખબર કે કેટલું ફરવું પડે !
જ્યાં રહો ત્યાં માનવું કે છો ઘરે.

વાત આખી છે ફકત બસ લાગણી,
બુધ્ધિ આડે એજ આવે આખરે.

એ જ સમજાતું નથી સંસારમાં,
કોણ આ દુનિયાનું સંચાલન કરે !

આપણે તો 'મન' મનાવી બેસવું,
જે થવાનું હોય તે થાતું ભલે.
-------------------------------------

ખબર પડતી નથી કે ક્યાં બધી મીઠાશ ચાલી ગઈ
થયા કડવા અનુભવ એટલા, કડવાશ વ્યાપિ ગઈ;

હશે મારી ખતા કે થઈ ગયા શત્રુ બધા મિત્રો,
સફળતા છેક આવી હાથતાળી કેમ  આપી ગઈ ?

અલગ એ વાત છે કે સાથ ના લાંબો સમય ચાલ્યો,
મને અફસોસ તો એ છે કે મારી વાત ખાલી ગઈ,

હજી પણ છે સમય તોસાચવીને ચાલજો નહિતર
પછી કહેશો કે સાલી જીંદગી આખી નકામી ગઈ

હકીકતમાં તમે સમજી ગયા મોઘમ ઈશારો પણ,
તમારી એ અદા 'મન' ને બરાબર હલબલાવી ગઈ.
--------------------------------------------------------

આશ બીજાની કરી બેસી રહે તો શું વળે !
સહાય ખુદ જાતે જ પોતાની ય તો કરવી ઘટે!

રાહ જોઈ કોઇ દી' બેસી સમય રહેતો નથી,
પહોંચવા મંઝીલ સુધી ચાલતા રહેવું પડે,

દુઃખને પંપાળતાં વધતું રહે છેવટ સુધી, 
જેમ હો દુષ્કાળ ને એમાં અધિક મહીનો વધે,

આફતોથી અાપણે તો કાયમી પાલો પડ્યો,
ચાલશે કેવી રીતે જો આફતોથી ડરે.

છે સમય પ્રતિકૂળ એવું 'મન' મનાવી બેસતાં,
ના કદી પણ આપણી ગમતી અનુકૂળતા મળે.
--------------------------------------------------

પડકારની પિસ્તોલથી યે ભાગતો નથી,**
નજરો ડરીને કોઇથી ઝૂકાવતો નથી,

ચારે તરફ રચતા ભલે ષડયંંત્ર દુશ્મનો ,
કપટી જનોથી હું કદી ભય પામતો નથી.

એવું બને કે મિત્રને મિત્રો જ મારતા,
એ કારણે મિત્રો ઘણા હું રાખતો નથી.

જાતે જ મારી જાતને હું સાચવી શકું,
આખા જગતનો ભાર હું ઊપાડતો નથી.

મારા વગર તો આ જગત સૂનું પડી જશે,
'મન'માં કદી એવું હજી વિચારતો નથી.

** તરહી ગઝલ 
--------------------------------------------
"વાતો"
તમે સામે જ હો છો તો કશી સુઝતી નથી વાતો,
નથી હોતા તમે ત્યારે કદી
ખૂટતી નથી વાતો.

ગમે ત્યાં જાવ પણ પીછો તમારો છોડશે ના એ,
છૂટી જાશે જગત તો પણ
કદી છૂટતી નથી વાતો

તમે ચાહે તમારી વાત ધરબી દો અતળતળમાં
ગમે ત્યાંથી ફૂટી જાશે ફરી,
છૂપતી નથી વાતો

ધુમાડો હોય છે ત્યાં આગ પણ લાગી હશે નક્કી 
અમસ્તી એમ કંઈ જાહેરમાં
ઉડતી નથી વાતો

ગમે છે તો જ રસ લઈને તમે પણ સાંભળો તો છો,
પછી 'મન' મારીને શાને કહો,
રુચતી નથી વાતો. 
--------------------------------------------------------------
મનહર મોદી -'મન' પાલનપુરી 

Friday, July 22, 2016

Vipul Borisa's Gazals(વિપુલ બોરીસા ની ગઝલ રચનાઓ)

આગમન થાશે તમારું એક દિન

રોજ સમજાવી ગુજારું એક દિન


સાંજ,ખાલીપો,પીડા હોવા છતાં

તુજ વગર નો ના વિચારું એક દિન


કોઈ બીજા સંગ છો,પણ સંગ છે ?

લેખ ઈશ ના પણ,સુધારું એક દિન


જાય છે પાછી નજર એ રાહ પર,

દિલ ગયું તું જ્યાં અમારું એક દિન


રાહ જોવે છે,"વિપુલ" મૃત્યુ હવે

આવ એને તો  સવારું એક દિન
--------------------------------------

આ સમય ને સાંધવા તું એક ક્ષણ તો દે મને.*

ઝાંઝવાં પણ ચાલશે તું એક રણ તો દે મને.


આમ તો ખોવાઈ જઈશ હું જગત માં થી સનમ,

છું ચકલી જેવો હવે તો,એક ચણ તો દે મને.


પેટ પર પાટો નહીં,પાટો હવે છે ભૂખ પર,

ફૂલ વેચી માં કહે ઈશ,એક કણ તો દે મને.


દર્દ પારાવાર,મુજ ને છે દુઆઓ માં મળ્યું.

બસ,હર્ષ થોડોક લગભગ,એક મણ તો દે મને.


એ નહીં આવે,"વિપુલ" દિલ ને કહી દે, માનને.

આશ બસ એ ,અંત વેળા એક જણ તો દે મને.

*તરહી મિસરો
----------------------------------------------
બોલી ભલે તું ના શકે,પણ મૌન વાંચી તો શકે.
મેં દિલ નથી માંગ્યું નજર ખાલી તુ આપી તો શકે.


આજે અહીયા બોલબાલા માત્ર જૂઠ્ઠા ની જ છે.
તું સત્ય બોલી ના શકે પણ એ તુ છાપી તો શકે.


ક્યારેય માં ની આંખ માં તે ઊતરી જોયું ખરી ?
ઊંડાણ એના દર્દ નું ધારે તુ માપી તો શકે.


પાંખો હવે તો યાદ ને તારી છે ફૂટી નીકળી.
આવી ભલે તું ના શકે,પાંખો તુ કાપી તો શકે.


આ,જિંદગી આખી"વિપુલ"બળતો રહ્યો છે,આગ માં.
છે,લાશ આ જો હજુય ઈચ્છે તો,તુ તાપી તો શકે.
------------------------------------------------------

પ્રથમ રંગાઈ જાવું છે,લીલેરાં પાનને રંગે.
પછી રાધા બની મારે રહેવું કાનને રંગે.


તમારે તો મને બસ વાંસળી ધડવી હતી ,ઈશ્વર.
રહી તો હું શકત હંમેશા તમારા ગાન ના રંગે.


જગત આખું કરે તારી અર્ચના,પ્રેમ તો મેં કર્યો.
નિભાવી તોય ક્યાં રાખી શક્યા છો,શાન ને રંગે.


રહેવું તો તમારે સાથ મારી મંદિરો માં છે.
ખબર છે,સ્થાન આપ્યું છે તમે ત્યાં માન ના રંગે.


તને લાગે સહેલું એટલું, જીવન નથી હોતું.
રહેવું યાદ માં લાગે કે જાણે દાન ના રંગે.
---------------------------------------------------

કણ કણ કરી ભેગું કરો તે તેતરો લૂટી જશે.*
ક્ષણ ક્ષણ કરી ભેગું કરો જીવન છતાં ખૂટી જશે.


રાખી શકે તો એટલો વિશ્વાસ મુજ પર,રાખજે.
અડકીશ તું તો પાનખર માં પણ કળી ફૂટી જશે.


મેં યાદ ને તારી ઘરેણાં જેમ રાખી છે,સનમ.
એ કાચની બંગડી છે ,આવીજા હવે તૂટી જશે.


તો શું થયું કે દર્દ આપી માત્ર એ ચાલ્યાં ગયા.
ઈશ્વર હશે જો,તો તને પણ કોઈ તો ચૂંટી જશે.


શું કામ તું ચિંતા કરે છે,મૌત ની તારા,"વિપુલ,"
તારા તને છોડી ગયા છે,શ્વાસ પણ છૂટી જશે.

*તરહી મિસરો 
-----------------------------------------------------------------------------
નજર ને મળી રાહ આજે નજર ની,
મજા તો હવે આવશે આ સફર ની.

મને એમ કે બેય ડૂબી રહ્યાં છે.
તરી તું પછી જાણ થઇ આ હુનર ની.

ભલે યાદ નાં કર,મુકી ના શકે તું,
રહેશે કમી-ખોટ મારા અસર ની.

સહેલી નથી આ ગઝલ આમ લખવી.
પીડા ને સજાવી પડે છે,જઠર ની.

જતી તો નથી તોય જીવી પડે છે.
હવે જીંદગી રોજ,તારા વગર ની.

વિપુલ બોરીસા 

Tuesday, July 19, 2016

Bharat Prjapati 'Adish''s Gazals(ભરત પ્રજાપતિ 'અદિશ' ની ગઝલ રચનાઓ)

કાયમી અહીંયાં પ્રયાસો થાય છે.
આંખમાં એના નિવાસો થાય છે.

હોય તારો સાથ તો ચિંતા નથી,
રણ વચાળે રાતવાસો થાય છે

દે વચન ને તું નીભાવી જાણજે,
રોજ તારો કાં તમાશો થાય છે.

એ સવાલો ના જવાબો કેટલા!
રોજ તારો કૈં ખુલાસો થાય છે.

જાતના દીવા કર્યા મારગ ઉપર,
આયખે મારા ઉજાશો થાય છે.

આંખના તોરણ કર્યા છે જ્યારથી,
બારણે કાયમ પ્રકાશો થાય છે.

ભિતરે દીવો શબદનો ઝળહળે,
ને 'અદિશ' સો ના સવાસો થાય છે.
-------------------------------------

ઘણી વાતો હ્રદયમાં દબાવી જાય છે રસ્તો
સીધીસટ છે છતાં ઘરમાં જ અટવાય છે રસ્તો

નજીવી હોય છે બાબત છતાં રીસાય છે રસ્તો
વિચારો ને વિચારોમાં પછી ખોવાય છે રસ્તો

ધરમધક્કા જગતમાં કેટલાયે ખાય છે રસ્તો
તમે બારીએ આવો તો ઘણું હરખાય છે રસ્તો

જગતતો બે ખબર છે , વાંક મારો છે છતાં કાયમ
વિના વાંકે બિચારો વિશ્વમાં નિંદાય છે રસ્તો.*

હતો રસ્તો તમારા ઘર સુધીનો આ 'અદિશ'નો પણ-
અદિશની આંખમાંથી ઉતરી હ્રદયમાં જાય છે રસ્તો

*તરહી પંક્તિ
---------------------------------------------------------

આજ લાગે છે હવામાં ભેજ છે
એટલે તો તું નયન સામે જ છે

વાત કરતાં વાત વધવા લાગશે
ઓ જરા થોભો, હવા પણ તેજ છે

વારતા લખવી તું રહેવા દે જગત,
જીંદગી પોતે જ દસ્તાવેજ છે.

આંખનું કાજળ ફરી ગાલે ઘસ્યું?
જીંદગી તું એજ, એની એજ છે!

સ્વપ્ન જોયેલાં હવે પુરાં થશે
આટલામાં ક્યાંક ફૂલોની સેજ છે
------------------------------------------

આંખે શમણું થઈને ફર્યાં, તે યાદ કર.
અશ્રુઓ થઈને ખર્યાં , તે યાદ કર.

પાનખરની બીકમાં લીલાં થવા,
પાનપીળાં થઈ ખર્યાં , તે યાદ કર.

આભ જેવું આંગણું રમવા મળ્યું,
ને બની ઝાકળ ઠર્યાં ,તે યાદ કર

જીંદગીમાં હું ને તું ભેગાં થવા,
આપણે મનમાં વર્યાં, તે યાદ કર
-------------------------------------------

એ વિરહના રણ સુધી જાવું નથી.
પ્રેમના પ્રકરણ સુધી જાવું નથી.

તું રહે હરદમ નજર સામે સદા,
મારે તો સગપણ સુધી જાવું નથી.

રુબરું મળ, તો ખુલાસો પણ થશે
હાલથી તારણ સુધી જાવું નથી

બેવફા અહિયાં કફન પણ નીકળે,
એટલે એ ક્ષણ સુધી જાવું નથી.
---------------------------------------------
અશ્રુઓ ઉલેચવા તું એક ક્ષણ તો દે મને
ને પછી એ લૂછવા તું એક ક્ષણ તો દે મને

ભેદ સઘળા હું ઉકેલું પણ શરત છે આટલી,
 આંખ તારી વાંચવા તું એક ક્ષણ તો દે મને

આમ પડખાં ક્યાં સુધી મારે  ઘસ્યા કરવા કહે ?
ચાંદ સાથે જાગવા તું એક ક્ષણ તો દે મને

હાથ તાળી આપીને સપનાં હવે  ચાલ્યાં ગયાં
એને  પાછાં લાવવા તું એક ક્ષણ તો દે મને

સાંજ પડતાં સૂર્ય ક્યાં આરામ કરવા જાય છે ,
એ જગાને શોધવા તું એક ક્ષણ તો દે મને

જીંદગીનું વસ્ત્ર ફાટી જાય એ પહેલાં 'અદિશ'
આ સમયને સાંધવા તું એક ક્ષણ તો દે મને*

*તરહી પંક્તિ
-----------------------------------

ભરત પ્રજાપતિ "અદિશ"


Friday, July 8, 2016

Diven Dhimar 'Rah''s poetry(દિવેન ઢીંમર 'રાહ' ની રચનાઓ)

રાહ તારી દિલને દુભાવશે,
ચાહ મારી આંખને રુલાવશે...

અંતરેથી આતમા સુધી જશે,
પ્યાર તારો કેમ ક્યારે પામશે...

આ સકળ સ્વાર્થી તણાં ગામો મહીં
કોણ થૈ નિસ્વાર્થ મંદિર બાંધશે?...

હાર માની જાઉ હું એવો નથી
અંત કાળે વેદનાઓ ચાલશે ...

આમ મારી યાદને આધાર કૈં
એક તારી આંગળી દોડાવશે..

પ્રાણ ઘાતક તું બનીને જાય છે
નામ તારે પ્રાણવાયું આવશે...

"રાહ", રાહી ને હવે રોગો ભલે
પ્રેમ નામે એ દવા ચીંધાવશે...
--------------------------------

હતો એક પંછી , એ ઊડ્યો દિવાનો ,
નથી કોઈ સાથે , દિશા સાધવાનો...

મળ્યા વંતળો ગાજવીજના તુફાનો ,
મળી વેદના પાર લાગ્યા વહાણો...

થયું એવું એકેક કાંપી રે પાંખો !!!
ખબર ના હતી એને પાપી જમાનો...

ન હાર્યો , ન તૂટ્યો , ન ઘાયલ થયેલો ,
હજી પણ એ ઈસુને રાહે જવાનો...

વિચાર્યું હતું એણે લડવાને કાજે , 
ને પાછો કુરુંક્ષેત્રનો 'સીન' થવાનો...

વગર યોગ વેરી લડ્યો આ જગતમાં , 
ખરેખર નથી સારથી આવવાનો...

મળી મંઝિલો પાંખ લાગી છે 'દિવેન' , 
ફરી એ જ પંછી ફરી ઊડવાનો...
----------------------------------------

સદાકાળ સાકાર લાગે જગતમાં,
નિરાકાર વિકાર જાગે જગતમાં...

અહં ઓગળાવી ને આગળ થયો છું,
મળે પ્રેમની આગ એવી શરતમાં...

વળી આદતોએ સજાવી જ રાખ્યો,
હતો સુર એનો જે મારી રમતમાં...

રહ્યા "રામ" કેરા સદા એ દિવાના,
મળી એમ શ્રદ્ધા મને એ ભરતમાં...

વિવાહો ભલે ને થતા હો અકાળે,
મિલાવો હ્રદય જો એ થાયે મૂરતમાં...

સનાતન થવું એમ "દિવેન"
પછી કો'ક કાન્હો મળે આ વખતમાં...
------------------------------------

રામ રાખે તે ભલાને કોણ ચાખે , કોણ કે'છે!
કે પછી એ ચાખનારા રામ રાખે, કોણ કે'છે?

હો ભલે ને વાદળા , હો આભ પણ ડિંબાગ જેવા , 
નીરખી નક્ષત્ર એ ભાવી જે ભાખે , કોણ કે'છે?

એમ તો આખું જગત વર્ષા પંથે ચાતક બને છે , 
મેં ય જોયા આઁસુઓ તારી જ આંખે , કોણ કે'છે?

ને મને મંજુર છે એ શત્રુઓના તીર-ભાલા , 
આપણા જે આપને આગે"ય નાખે , કોણ કે'છે?

એમ થાયે આજ કે આ જાતને ભરખી લે "દિવેન" , 
બાળકી સંભાળની છે કો'ક શાખે , કોણ કે'છે?
---------------------------------------------------

થંભવું મુશ્કેલ રહ્યું, 
આ હૈયાની લાગણી અંતરનાદ બની,
આંખોની એ तव् કાજળતા મુજ પર ચઢી,
જોણે કે પાંપણ...
ગુંટાવવું અસહ્ય બન્યું,
સ્પર્શ વગર પણ અનુભૂતિ પ્યારી રહી,
ઝલક એ તારા વદનની, તરસ છીપી,
જાણે કે જળસ્ત્રોત...
અટકાવવું અશક્ય રહ્યું,
પ્રીતની ડોરને આહ્લાદક ગાંઠ મળી,
ભર ઠૂંઠવાતી પ્રહરે હું પલળતો રહ્યો,
જાણે કે વરસાદ...
વર્તાવવું વિખેરાય ગયું,
અપ્રત્યક્ષે કૂંપળોની પોષકતા બની,
યાદોની પ્યાલી ફુંટી દ્રવ્યતા વિસ્તરી,
જાણે કે બ્રહ્ભ્માંડ...
જોડાવવું અજોડ થયું,
ઘટ-ઘટમાં ચૈતન્ય જાગ્યું હવે,
નામ તારો આલાપ એ મારૂતિતણા અંતરે,
જાણે કે રામ...     

દિવેન ઢીંમર 'રાહ'

Wednesday, July 6, 2016

गजल अभ्यास

कुछ जानकारी जो आपको गजल शिखने मे कम आएगी।


गजल सीखने के लिए जरूरी है कि आपको
१-मात्रा ज्ञान हो।
२-रुक्न (अरकान) की जानकारी हो।
३-बहरों का ज्ञान हो।
४-काफ़िया का ज्ञान हो।
५-रदीफ का ज्ञान हो।
और फिर शेर और उसका मफ़हूम (कथन)।
एवं गजल की जबान की समझ हो।

१- मात्राज्ञान-

क) जिस अक्षर पर कोई मात्रा नहीं लगी है या जिस पर छोटी मात्रा लगी हो या अनुस्वार  लगा हो सभी की एक (१) मात्रा
गिनी जाती है.

ख) जिस अक्षर पर कोई बड़ी मात्रा  लगी हो या जिस पर   अनुस्वार  लगा हो  या जिसके बाद क़ोई आधा  अक्षर   हो सभी की दो (२) मात्रा
गिनी जाती है।

ग) आधाअक्षर की एक मात्रा उसके पूर्व के अक्षर की एकमात्रा  में जुड़कर उसे दो मात्रा का बना देती है।

घ) कभी-कभी आधा अक्षर के पूर्व का अक्षर अगर दो मात्रा वाला पहले ही है तो फिर आधा अक्षर की भी एक मात्रा अलग से गिनते हैं. जैसे-रास्ता २ १ २ वास्ता २ १ २ उच्चारण के अनुसार।
ज्यादातर आधा अक्षर के पूर्व  अगर द्विमात्रिक है तो अर्द्धाक्षर को छोड़ देते हैं उसकी मात्रा नहीं गिनते. किन्तु  अगर पूर्व का अक्षर एक मात्रिक है तो उसे दो मात्रा गिनते हैं. विशेष शब्दों के अलावा जैसे इन्हें,उन्हें,तुम्हारा । इनमें इ उ तु की मात्रा एक ही गिनते हैं। आधा अक्षर की कोई मात्रा नहीं गिनते।

च) यदि पहला अक्षर ही आधा अक्षर हो तो उसे छोड़ देते हैं कोई मात्रा नहीं गिनते। जैसे-प्यार,ज्यादा,ख्वाब में प् ज् ख् की कोई मात्रा नहीं गिनते।

उम्मीद है कि आपने अबतक मात्रा गिनने का पर्याप्त अभ्यास कर लिया होगा।
कुछ अभ्यास यहाँ दिए जा रहे हैं।

शब्द.       उच्चारण.    मात्रा (वजन)
कमल.      क मल.           १२
रामनयन.  रा म न यन.   २११२
बरहमन.     बर ह मन      २१२
चेह्रा              चेह रा         २२
शम्अ.         शमा            २१
शह्र.             शहर.         २१
जिन्दगी        जिन्दगी       २१२
कह्र.             कहर.          २१
तुम्हारा         तुमारा         १२२
दोस्त.           दोस्त.          २१
दोस्ती            दो स् ती      २१२
नज़ारा          नज़्जारा       २२२
                      नज़ारा         १२२
                       नज़ारः        १२१

२- रुक्न /अरकान-

 रुक्न को गण ,टुकड़ा या खण्ड कह सकते हैं।
इसमें लघु (१) और दीर्घ (२) मात्राओं का एक निर्धारित क्रम होता है।
 कई रुक्न (अरकान) के मेल से मिसरा/शेर/गज़ल बनती है।।
इन्हीं से बहर का निर्माण होता है।
मुख्यतः अरकान कुल आठ (८) हैं।

नाम              वज़न        शब्द
१-मफ़ाईलुन.  १२२२.   सिखाऊँगा
२-फ़ाइलुन.     २१२.     बानगी
३-फ़ऊलुन.     १२२.    हमारा
४-फ़ाइलातुन.  २१२२. कामकाजी
५-मुतफ़ाइलुन११२१२ बदकिसमती
६-मुस्तफ़इलुन  २२१२ आवारगी
७-मफ़ाइलतुन १२११२ जगत जननी
८-मफ़ऊलात  ११२२१ यमुनादास

ऐसे शब्दों को आप खुद चुन सकते हैं।
इन्हीं अरकान से बहरों का निर्माण होता है।

३-बहर-

रुक्न/अरकान /मात्राओं के एक निश्चित क्रम को बहर कहते हैं।
इनके तीन प्रकार हैं-
१-मुफ़रद(मूल) बहरें।
२-मुरक्क़ब (मिश्रित) बहरें।
३-मुजाहिफ़ (मूल रुक्न में जोड़-तोड़ से बनी)बहरें।
बहरों की कुल संख्या अनिश्चित है।
गजल सीखने के लिए बहरों के नाम की भी कोई जरूरत नहीं। केवल मात्रा क्रम जानना आवश्यक है,इसलिए यहाँ प्रचलित ३२ बहरों का मात्राक्रम दिया जा रहा है। जिसपर आप गजल कह सकते हैं, समझ सकते हैं।

1)-11212-11212-11212-11212

2)-2122-1212-22

3)-221-2122-221-2122

4)-1212-1122-1212-22

5)-221-2121-1221-212

6)-122-122-122

7)-122-122-122-122

8)-122-122-122-12

9)-212-212-212

10)-212-212-212-2

11)-212-212-212-212

12)-1212-212-122-1212-212-22
     -12122-12122-12122-12122

13)-2212-2212

14)-2212-1212

15)-2212-2212-2212

16)-2212-2212-2212-2212

17)-2122-2122

18)-2122-1122-22

19)-2122-2122-212

20)-2122-2122-2122

21)-2122-2122-2122-212

22)-2122-1122-1122-22

23)-1121-2122-1121-2122

24)-2122-2122-2122-2122

25)-1222-1222-122

26)-1222-1222-1222

27)-221-1221-1221-122

28)-221-1222-221-1222

29)-212-1222-212-1222

30)-212-1212-1212-1212

31)-1212-1212-1212-1212

32)-1222-1222-1222-1222

एक बहर जिसे मात्रिक बहर भी कहते हैं ,हिन्दी गजलकारों ने ज्यादा प्रयोग किया है।
 २२ २२ २२ २२
२२२ २२२ २२२ २२२
२२२२ २२२२ २२२२ २२
इत्यादि।

विशेष-१)

जिन बहरों का अन्तिम रुक्न 22 हो उनमें 22 को 112 करने की छूट हासिल है।
२) सभी बहरों के अन्तिम रुक्न में एक 1(लघु) की इज़ाफ़त (बढ़ोत्तरी)  करने की छूट है। किन्तु यदि सानी मिसरे में इज़ाफ़त की गयी है तो गज़ल के हर सानी मिसरे में इज़ाफ़त करनी होगी.जबकि उला मिसरे के लिए कोई प्रतिबन्ध नहीं है. जिसमें चाहे करें और जिसमें चाहें न करें।
३) दो बहरें
१-२१२२-११२२-२२ और
२-२१२२-१२१२-२२ के पहले रुक्न २१२२ को ११२२ किसी भी मिसरे मे करने की छूट हासिल है।

४) मात्रिक बहरों २२ २२ २२ २२ इत्यादि  जिसमें सभी गुरु हैं ,में -
(क- ). किसी भी (२)गुरु को दो लघु (११) करने की छूट इस शर्त के साथ हासिल  है कि यदि सम के गुरु (२) को ११किया गया है तो सिर्फ सम को ही करें और यदि विषम को तो सिर्फ विषम को। मतलब यह कि या तो विषम- पहले,तीसरे,पाचवें,सातवें,नौवे आदि में सभी को या जितने को मर्जी हो २ को ११ कर सकते हैं। या फिर सिर्फ सम -दूसरे,चौथे,छठवें,आठवें.आदि के २ को ११ कर सकते हैं।
(ख-). २२२ को १२१२,२१२१ ,२११२ भी कर सकते हैं।

कुछ अभ्यास तक्तीअ (गिनती/विश्लेषण) के साथ-

A-
2122 1212 22
दोस्त मिलता /नसीब से /ऐसा,
2122.          /1212.     /22

जो ख़िजा को /बहार कर/ता है।।
2122.          /1212.     /22

B-
1222 1222 1222 1222
दिया है छो/ड़ उसने भो/र में अब भै/
1222.     /1222.       /1222        /
रवी गाना,
1222

मुहब्बत की /वो मारी बस/
1222.       /1222.        /
 विरह के गी/त गाती है।।
1222.       /1222
 
C-
2122 2122 2122 212
हुश्न औ ई/मान तक है  /
2122.     /2122          /
बिक रहा बा/जार में,
2122.       /212

शर्म आती /है तिजारत /
2122.     /2122.       /
से तिजारत/ क्या करूँ।।
2122.      /212

D-
1212 1122 1212 112
किसी का हुश्/न नहीं को/
1212.          /1122.      /
ई भी शबा/ब नहीं।
1212.    /112

मेरे नसी/ब में शायद /कोई गुला/
1212. /1122.        /1212.     /
ब नहीं।।
112

E-
221 2121 1221 212
गुलदस्ता /ए ग़ज़ल हो/
221.       /2121.       /
 कि तुम कोई/ ख्वाब हो।
1221         /212

बाद ए त/हूर ए हुस्न ओ /
221.     /2121.             /
अदा लाज/वाब हो।।
1221.      /212

F-
2222 2222 2222 222
पाकिस्तानी /बोल बोलते,
2222         /21212
कुछ अपने ही /साथी हैं,
2222.          /222

जन-गण-मन की /हार लिखें या,/
2222.               /21122.         /
 फिर उनको गद्/दार लिखें।।
2222.           /2112

ऐसे ही आप अपनी व अन्य की गजलों की तक्तीअ कर के अपना अभ्यास बढ़ा सकते हैं।

4- क़ाफ़िया (समान्त)-

क़ाफ़िया समझने के लिए पहले एक गज़ल लेते हैं जिससे समझने में आसानी हो।

गजल-

बहर-१२२२-१२२२-१२२२-२२
क़ाफ़िया-आने
रदीफ़-वाले हैं।
गज़ल-
सुना है वो कोई चर्चा चलाने वाले हैं।
सदन में फिर नया  मुद्दा उठाने वाले हैं।।(मतला).🌷

अदब से दूर तक रिश्ता नहीं कोई जिनका,
सलीका अब वही हमको सिखाने वाले हैं।।

लगा के ज़ाल कोई अब वहाँ  बैठे  होंगे,
सुना है फिर से वो हमको मनाने वाले हैं।।

बड़ी मुश्किल से हम  निकले हैं जिनकी चंगुल से,
सुना है फिर कोई फ़न्दा लगाने वाले हैं।।

भरोसा अब नहीं हमको है जिनकी बातों पर,
नया वो दाव कोई आजमाने वाले हैं।

हैं फिर नज़दीकियाँ हमसे बढ़ाने आये जो,
कोई इल्जाम क्या वो फिर लगाने वाले हैं।।

पता जिनको नहीं है खुद के ही हालातों का,
मिलन तकदीर वो मेरी बताने वाले हैं।।(मक्ता).🌷
     --------मिलन.

इस गजल में काफिया के शब्द हैं-
चलाने,उठाने,सिखाने,मनाने,लगाने,आजमाने,लगाने, बताने।
आप देख रहे हैं कि काफिया के शब्द सचल हैं। बदलते रहते हैं। हर शब्द में एक अक्षर अचल है -ने,और एक स्वर अचल है आ। दोनों को मिलाकर काफिया बना है-आने,
इस प्रकार हम देखते हैं कि क़ाफिया भी अचल है किन्तु काफिया के शब्द सचल।
अगर हम काफ़िया के शब्दों से आने निकाल दें तो बचेगा-चल,उठ,सिख,मन आदि. सभी समान मात्रा या समान वजन के हैं।

काफ़िया की मुख्य बातें-

१-काफ़िया के शब्द से काफिया निकाल देने पर जो बचे वो समान स्वर और समान वजन के हों।
२-काफ़िया के रूप में (हमारे) के साथ (बहारें) ,हवा के साथ धुआँ  नहीं ले सकते । अनुस्वार (ं) का फर्क है।
३-मतले के शेर से ही क़ाफ़िया तय होता है और एक बार क़ाफ़िया तय हो जाने के बाद उसका अक्षरशः पालन पूरी गजल में अनिवार्य होता है।

 5- रदीफ़(पदान्त)-

१-क़ाफ़िया के बाद आने वाले  अक्षर,शब्द, या वाक्य को रदीफ़ कहा जाता है।
२-यह मतले के शेर के दोनो मिसरों में और बाकी के शेर के सानी मिसरे में काफिया के साथ जुड़ा रहता है।
३-यह अचल और अपरिवर्तित होता है। इसमें बदलाव नहीं होता।
४-यह एक अक्षर का भी हो सकता है और एक वाक्य का भी। किन्तु छोटा रदीफ़ अच्छा माना जाता है।
५- शेर से रदीफ़ को निकाल देने पर यदि शेर अर्थहीन हो जाए तो रदीफ़ अच्छा माना जाता है।

गजल-

१-पहले शेर को मतले का शेर कहा जाता या गजल का मतला (मुखड़ा)।
जिसके दोनो मिसरों(पंक्तियों): मिसरा उला (पहली या पूर्व पंक्ति) और मिसरा सानी (दूसरी पंक्ति या पूरक पंक्ति) दोनों में रदीफ़ (पदान्त) होता है।
२-गजल में कम से कम पाँच शेर जरूर होने चाहिए।
३-गजल का आखिरी शेर जिसमें शायर का नाम होता है; को मक्ते का शेर या मक्ता कहा जाता है।
४-बिना रदीफ़ के भी गजल होती है जिसे ग़ैरमुरद्दफ़ (पदान्त मुक्त) गजल कहते हैं।
५-यदि गजल में एक से अधिक मतले के शेर हैं तो पहले के अलावा सभी को हुस्ने मतला (सह मुखड़ा)  कहते हैं।
६-बिना मतले की गजल को उजड़े चमन की गजल, बेसिर की गजल,सिरकटी गजल,सफाचट गजल,गंजी गजल आदि नाम मिले हैं।हमें ऐसी गजल कहने से बचना चाहिए।
७-बिना काफ़िया गजल नहीं होती।

 गजल के कुछ नियम-

१-अलिफ़ वस्ल का नियम -
एक साथ के दो शब्दों में जब अगला शब्द स्वर से शुरु हो तभी ये सन्धि होती है। जैसे- हम उसको=हमुसको,
आखिर इस= आखिरिश,अब आओ=अबाओ।
ध्यान यह देना है कि नया बना शब्द नया अर्थ न देने लगे।
जैसे- हमनवा जिसके=हम नवाजिस के

२-मात्रा गिराने का नियम-
१) संज्ञा शब्द और मूल शब्द के अतिरिक्त सभी शब्दों के शुरु और आखिर के दीर्घ को  आवश्यकतनुसार गिराकर लघु किया जा सकता है।  इसका कोई विशेष नियम नहीं है,उच्चारण के अनुसार गिरा लेते हैं।
२) जिन अक्षरों पर ं लगा हो उसे नहीं गिरा सकते। पंप, बंधन आदि।
३) यदि अर्द्धाक्षरों से बना कोई शब्द की मात्रा दो है तो उसे नहीं गिरा सकते।जैसे क्यों ,ख्वाब,ज्यादा आदि।

३-
मैं के साथ मेरा
तूँ के साथ तेरा
हम के साथ हमारा
तुम के साथ तुम्हारा
मैं के साथ तूँ
मेरा के साथ तेरा
हम के साथ तुम
हमारा के साथ तुम्हारा
का प्रयोग ही उचित है ।

 ४-
एकबचन और बहुबचन एक ही मिसरे में न हो ,और अगर होता है तो शेर के कथन में फर्क न हो।
५-
🌷🌷🌷🌷🌷🌷
ना की जगह न या मत का प्रयोग उचित है।
६-
अक्षरों का टकराव न हो
 जैसे- तुम-मत-तन्हा-हाजिर-रहना-नाखुश में म,त,हा,र का टकराव हो रहा है। इनसे बचना चाहिए।
७-
मतले के अलावा किसी उला मिसरे के आखिर में रदीफ के आखिर का शब्द या अक्षर होना दोषपूर्ण है।
८-
किसी मिसरे में वजन पूरा करने के लिए कोई शब्द डाला गया हो जिसके होने या न होने से कथन पर फर्क नहीं पड़ता ऐसे शब्दों को भर्ती के शब्द कहा जाता है। ऐसा करने से बचना चाहिए।

गज़ल की ख़ासियत-

अच्छी गजल वह है-
१) जो बहर से ख़ारिज़ न हो।
२) क़ाफ़िया रदीफ़ दुरुस्त हों।
३) शेर सरल हों।
४) शायर जो कहना चाहता है वही सबकी समझ में आसानी से आए।
५) नयापन हो।
६) बुलन्द खयाली हो।
७) अच्छी रवानी हो।
८) शालीन शब्दों का प्रयोग हो।

उम्मीद है कि आप सब गजल की बहुत सी बारीकियों
 से वाकिफ होंगे
------------------------------- शायर अमोल